U vremenu sve veće potrebe za finansijskom transparentnošću i odgovornošću, Crna Gora se suočava sa ozbiljnim izazovima u sistemu finansijskog izvještavanja. Brojni pokazatelji ukazuju na sistemsku ranjivost i visok stepen manipulacije podacima, ograničen domet revizije i izostanak efikasnog mehanizma nadzora.
Istraživanja su pokazala da gotovo svi učesnici finansijskog sistema u Crnoj Gori sumnjaju u pouzdanost postojećih finansijskih izvještaja, te da postoji izražena potreba za jačom kontrolom i reformom sistema. Međutim, umjesto oslanjanja na subjektivna mišljenja, Crna Gora bi reformu morala zasnivati na najboljim međunarodnim praksama i regulatornim standardima razvijenih zemalja.
– Obavezna primjena forenzičkog računovodstva u rizičnim sektorima
U zemljama poput Sjedinjenih Američkih Država, Velike Britanije, Njemačke i Holandije, forenzičko računovodstvo je sastavni dio sistema kontrole u sektorima visokog rizika, javnom sektoru, bankarstvu, energetici i velikim preduzećima. U mnogim slučajevima ono je zakonski obavezno, posebno kada se radi o kompanijama koje koriste javna sredstva.
-Preporuka za Crnu Goru:
Uvesti forenzičko računovodstvo kao zakonsku obavezu za srednja i velika preduzeća, naročito u javnom i finansijskom sektoru.
-Nezavisno i centralizovano tijelo za sprovođenje kontrole
U uspješnim regulatornim okvirima, poput onog u Kanadi (OSFI) i Švedskoj (Finansinspektionen), država formira specijalizovana, nezavisna tijela koja vrše kontrolu nad finansijskim izvještavanjem, uključujući forenzičku reviziju. Takva tijela funkcionišu autonomno i sa jasnim zakonskim ovlašćenjima.
-Preporuka za Crnu Goru:
Formirati nezavisnu državnu agenciju ili posebno odjeljenje u okviru Poreske uprave ili Državne revizorske institucije, koje će sprovoditi i koordinisati sve kontrole forenzičkog računovodstva.
-Licenciranje i akreditacija forenzičara po nacionalnim i međunarodnim standardima
U EU i SAD, forenzički računovođe ne mogu raditi bez posebne licence koju izdaju profesionalna tijela (npr. AICPA, ICAEW) uz prethodnu obuku, polaganje ispita i kontinuirano usavršavanje.
– Preporuka za Crnu Goru:
Uspostaviti nacionalni sistem licenciranja i akreditacije forenzičkih računovođa, uz obavezan registar licenciranih stručnjaka koji mogu vršiti kontrole u pravnim licima.
– Finansiranje kontrola iz javnih izvora radi očuvanja nezavisnosti
Jedan od ključnih problema u većini zemalja je sukob interesa kada kompanije plaćaju reviziju svojih izvještaja. Zato sve više država, poput Finske, Estonije i Australije uvodi državno finansirane kontrole, posebno u javnom sektoru i kod strateški važnih preduzeća.
– Preporuka za Crnu Goru:
Forenzičke kontrole treba da budu finansirane iz budžeta, naročito kada se sprovode u firmama koje koriste javna sredstva ili učestvuju u javnim nabavkama.
– Obavezna godišnja kontrola kod preduzeća od javnog značaja
U razvijenim ekonomijama, preduzeća koja imaju značajan uticaj na tržište ili se finansiraju iz budžeta podliježu obaveznoj godišnjoj forenzičkoj reviziji.
-Preporuka za Crnu Goru:
Uvesti obaveznu godišnju forenzičku kontrolu za državna preduzeća, javne ustanove, koncesionare i sve firme uključene u infrastrukturne projekte.
– Jasna zakonska osnova i regulatorni okvir
Najbolji međunarodni primjeri (npr. Zakon o korporativnom izvještavanju u Velikoj Britaniji) predviđaju jasne zakonske osnove koje definišu nadležnosti, procedure, sankcije i obaveze svih strana u procesu izvještavanja i kontrole.
– Preporuka za Crnu Goru:
Revidirati Zakon o računovodstvu i reviziji i dopuniti ga posebnim poglavljem o forenzičkom računovodstvu i obaveznoj kontroli izvještavanja, uključujući sankcije za manipulaciju i zloupotrebe.
Crna Gora ne može sebi dozvoliti luksuz da i dalje toleriše sistem finansijskog izvještavanja koji se temelji na samoprijavljivanju, kao i slaboj i neujednačenoj reviziji. Ukoliko želi zdravu ekonomiju, kredibilitet institucija i poštovanje međunarodnih standarda, hitno mora uspostaviti funkcionalan i nezavisan sistem forenzičke kontrole.
-Budućnost finansijske discipline leži u kombinaciji:
-jasne zakonske regulative,
-institucionalne nezavisnosti,
-profesionalne licenciranosti i
-državnog nadzora bez uticaja interesnih grupa.
Vrijeme za preventivne reforme je sada, jer kad povjerenje nestane, povratak košta višestruko više.
ETOportal – mr Vojislav Marković