International Workers’ Day ni danas nije samo datum u kalendaru niti produženi praznični vikend. To je dan nastao iz radničke borbe, iz vremena kada su prava koja savremeni čovjek danas smatra osnovnim bila gotovo nezamisliva privilegija. Osmosatno radno vrijeme, slobodan vikend, pravo na godišnji odmor, sindikalno organizovanje, penzijsko osiguranje i zabrana dječjeg rada nijesu došli spontano, iza svakog od tih prava stajali su protesti, štrajkovi i često teške društvene borbe.
Istorija bilježi da je jedan od ključnih trenutaka radničkog pokreta zabilježen 1886. godine u Cikagu, kada je više desetina hiljada radnika izašlo na ulice zahtijevajući dostojanstvenije uslove rada. Taj događaj postao je prelomna tačka modernog sindikalnog organizovanja i simbol međunarodne radničke solidarnosti.
Odjeci tih protesta ubrzo su stigli i u Evropu. Radnički pokreti postajali su masovniji, organizovaniji i politički snažniji, a borba za socijalna prava počela je da mijenja lice industrijskog društva. Upravo na tim temeljima nastao je i savremeni koncept rada i radničkih prava kakav danas poznajemo.
U nekadašnjoj Socialist Federal Republic of Yugoslavia, Prvi maj imao je posebno mjesto u društvenom i političkom životu. Neposredno nakon Drugog svjetskog rata organizovane su velike prvomajske parade vojnog i civilnog karaktera. Centralne manifestacije održavale su se u Beogradu, ali i u glavnim gradovima svih jugoslovenskih republika. Praznik rada tada nije bio samo simbol radničke borbe, već i demonstracija kolektivnog identiteta, zajedništva i ideje socijalističkog društva.
Šezdesetih godina prošlog vijeka mijenja se i način obilježavanja praznika. Upravo tada nastaje tradicija prvomajskog uranka, okupljanja u prirodi uz logorske vatre, muziku i druženje koje je počinjalo još u ranim jutarnjim satima. Praznik rada polako se udaljavao od strogo formalnih državnih ceremonija i prerastao u praznik običnog čovjeka.
Sedamdesetih godina prvomajske parade gotovo potpuno ustupaju mjesto roštiljima, izletima i okupljanjima na livadama i izletištima širom zemlje. Miris ražnja i ćevapa, otvorena vrata automobila iz kojih odjekuje muzika i hiljade porodica okupljenih u prirodi postali su zaštitni znak jugoslovenskog Prvog maja. Uz New Year’s Day i nekadašnji Dan republike, to je bio jedan od najomiljenijih praznika u zajedničkoj državi.
Za mnoge građane bivše Jugoslavije, Prvi maj ostao je simbol vremena u kojem su druženje, solidarnost i osjećaj zajedništva imali posebnu težinu. Praznici su često povezivani sa vikendima, pa su radnici dobijali priliku za nekoliko slobodnih dana koji su podsjećali na mali godišnji odmor. Razvila se i tradicija sindikalnih putovanja, ali i porodičnih odlazaka u Trst, tada jednu od najpopularnijih destinacija za kupovinu i izlete.
Danas, kada se prava radnika ponovo nalaze pred brojnim izazovima savremenog tržišta rada, Prvi maj podsjeća da nijedno socijalno pravo nije nastalo slučajno. Istovremeno, na prostoru bivše Jugoslavije ovaj praznik ostaje i snažna uspomena na jedno vrijeme u kojem je kolektivni duh bio važan dio svakodnevice.
ETOportal / mr Vojislav Marković
