Od 1. januara 2026. godine Evropska unija uvodi mehanizam prilagođavanja cijene ugljenika na granicama (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) za proizvode sa visokim emisijama CO₂, poput čelika, cementa, aluminijuma, gnojiva, električne energije i vodonika, sa ciljem da se podstakne dekarbonizacija industrije i spriječi tzv. “curenje ugljenika” – premještanje proizvodnje u zemlje sa slabijim ekološkim standardima.
Šta znači CBAM?
Ovaj novi sistem nameće dodatne troškove za uvoz karbon-intenzivnih proizvoda u EU. U praksi to znači da kompanije izvan EU koje izvoze u Evropsku uniju moraju dokazati nivo emisija vezan za proizvodnju ili platiti takse koje odražavaju cijenu CO₂ koju EU proizvođači već plaćaju kroz svoj sistem trgovanja emisijama (EU ETS).
Za zemlje Zapadnog Balkana, uključujući Crnu Goru, primjena CBAM-a predstavlja novi ekonomski izazov. Iako Crna Gora nije danas veliki izvoznik teške industrijske robe u EU, mehanizam će imati direktan uticaj na sektore čije proizvode EU smatra karbon-intenzivnim, prije svega:
🔹 električnu energiju proizvedenu iz fosilnih izvora,
🔹 industrijske proizvode poput cementa, čelika i aluminijuma, gdje god se proizvode ili izvoze u EU.
Konkurentnost crnogorskih kompanija
Prema državnim dokumentima i ekonomskim analizama, CBAM će povećati troškove izvoza ovih proizvoda na EU tržište ako ne budu dokumentovano dokazali nizak nivo emisija CO₂. To znači da:
– proizvodi koji se sada izvoze bez posebnih taksi bi mogli postati skuplji i manje konkurentni;
– industrije poput proizvodnje električne energije iz uglja, kao i teških materijala, bi se našle pod pritiskom za modernizaciju.
Na primjer, električna energija iz Termoelektrane Pljevlja bi prema ovoj direktivi mogla postati manje konkurentna na evropskom tržištu jer EU zahtijeva da uvoz uključuje cijenu ugljenika, što bi se u završnici moglo odraziti i na cijene energije u zemlji.
Crna Gora i Evropa: prilagođavanje ili gubitak konkurentnosti
Crna Gora, kao država kandidat za članstvo u Evropskoj uniji i ugovorna strana Energetske zajednice, ima obavezu da usklađuje svoje politike sa evropskim standardima. Vlada i energetske kompanije već pregovaraju sa institucijama EU kako bi obezbijedili određene olakšice i vremena za prilagođavanje, uključujući mogućnost priznavanja domaćih mehanizama određivanja cijene emisija CO₂.
Stručnjaci i industrijski akteri ističu da će uspjeh crnogorskih kompanija zavisiti od:
– brzine usklađivanja sa evropskim klimatskim zakonodavstvom,
– ulaganja u nisko-uglјenične tehnologije,
– povećanja upotrebe obnovljivih izvora energije,
– razvoja domaćih sistema trgovanja emisijama ili drugih modela za praćenje CO₂.
CBAM nije samo taksa – to je strateški podsticaj za industrije da smanje emisije i povećaju tehnološku i ekološku efikasnost. Za Crnu Goru, njegova primjena znači da kompanije koje namjeravaju da posluju ili izvoze u EU moraju da preispitaju svoje poslovne modele, energente i tehnologije. U protivnom, izvoz proizvoda sa visokim emisijama CO₂ mogao bi postati manje konkurentan u odnosu na proizvođače koji već poštuju stroge evropske standarde.
U isto vrijeme, CBAM može poslužiti kao prilika za ubrzanu tranziciju prema zelenijoj industriji i modernijoj ekonomiji, uz podršku međunarodnih fondova i investicija u inovativnu i održivu proizvodnju.
ETOportal