Poljska je uvela privremene kontrole na granicama unutar šengenskog prostora, ponovo uvodeći pasoške provjere sa Njemačkom i Litvanijom. Naizgled suprotno duhu EU, slobodi kretanja bez granica, ova mjera ima svoje razloge, iako dolazi uz ozbiljne posljedice.
Zašto je Poljska pribjegla kontroli?
Prvo, riječ je o bezbjednosnoj brizi i migrantskom pritisku. Poljska vlada navodi da se suočava sa „irregularnim migracijama“ preko granice sa Bjelorusijom, koje, kako tvrde, podstiču režimi Rusije i Bjelorusije, pojačano sredstvima hibridnog ratovanja migrantskim tokovima . Kontrole su najavljene kao privremena mjera, u početku traju 30 dana, a prema protokolu mogu biti produžene do šest mjeseci, pod uslovom da postoji ozbiljna prijetnja javnoj politici ili bezbijednosti .
Opravdanost mjere:
Iz ekonomske perspektive, kontrole su skupe, kašnjenja na granicama povećavaju troškove transporta do 320 miliona evra godišnje, uz dodatne probleme za regionalne privrede koje zavise od prekograničnog prometa . Uz to, lokalni biznisi trpe, topla rijeka ljudi i robe preko granice presušuje. Sa druge strane, argument je da su ove kontrole proporcionalne i neophodne ako zaštita spoljašnjih granica nije dovoljna.
Stav Evropske komisije:
Brisel odobrava privremene kontrole, uz obavezu da budu nužne, proporcionalne i krajnja mjera . EU insistira da prioritet ostanu alternativne mjere, joint patroling, koordinacija policijskih snaga, bolja kontrola spoljašnjih granica, novih sistema poput EES i ETIAS. Ipak, Evropska komisija nema veto, članice mogu same uvesti kontrole ako smatraju da je ugrožen javni poredak.
Da li EU još može spasiti slobodu putovanja?
Sloboda putovanja unutar Schengena jeste temelј EU, ali se sada suočava sa testom. Ako se ovo pretvori u trku ka dnu, gdje svaka država uvodi kontrole, izgubićemo suštinu. Već sada, prema EU statistikama iz aprila 2025 – deset država ima takve privremene kontrole, uključujući Njemačku, Francusku, Italiju, Austriju, Švedsku… .
EU rješenje leži u jačanju spoljašnjih granica, digitalizaciji (sistem EES od oktobra 2025, a ETIAS 2026), i funkcionisanju Pakta o migraciji i azilu. Ako se to uspješno sprovede, vidjećemo smanjenje unutrašnjih kontrola i vraćanje fluidnosti na granicama.
Poljska, suočena sa pritiskom migranata i bezbjednosnim rizikom, odlučila je da primi promjene pasoške slobode. Evropska komisija gleda na to sa razumijevanjem, ali upozorava: granice samo kao krajnja mjera, uz jasne kriterijume proporcionalnosti i obavezu da se rade na alternativama. Sloboda putovanja u EU može se spasiti, ali samo ako se ozbiljno i brzo posvetimo spoljašnjoj odbrani, digitalizaciji sistema i solidarnosti među članicama.
ETOportal/Nataša Goleš