Dvadeset prvi vijek sve manje će biti obilježen borbom za naftu i gas, a sve više nadmetanjem za kontrolu nad rijetkim metalima, resursima koji predstavljaju temelj savremene industrijske, energetske i vojne moći. Od električnih automobila, baterijskih sistema i obnovljivih izvora energije, do satelitskih tehnologija, sofisticirane elektronike i najsavremenijeg naoružanja, rijetki metali postali su neizostavan element globalnog tehnološkog razvoja. Njihova vrijednost odavno prevazilazi ekonomsku dimenziju i ulazi u sferu nacionalne bezbjednosti, strateške autonomije i međunarodnih odnosa. Upravo zbog toga Kina danas zauzima poziciju jednog od najuticajnijih geopolitičkih aktera, ne samo zahvaljujući svojoj ekonomskoj snazi, već i gotovo dominantnoj kontroli nad lancima snabdijevanja kritičnim mineralima.
Dok su zapadne države tokom prethodnih decenija prioritet davale finansijskim tržištima, digitalnoj ekonomiji i premještanju industrijske proizvodnje u zemlje sa nižim troškovima rada, Peking je dosljedno ulagao u istraživanje, eksploataciju i preradu rijetkih metala. Rezultat takve strategije danas je impresivan, Kina kontroliše većinu svjetskih kapaciteta za preradu rijetkih zemnih elemenata i praktično monopolistički položaj u proizvodnji trajnih magneta, ključnih za zelenu tranziciju i modernu vojnu industriju. Za Sjedinjene Američke Države i Evropsku uniju, koje značajan dio svojih potreba zadovoljavaju uvozom iz Kine, takva zavisnost predstavlja ozbiljan bezbjednosni i geopolitički rizik. Iskustvo evropske energetske zavisnosti od ruskog gasa pokazalo je koliko oslanjanje na jednog dominantnog dobavljača može postati strateška slabost u periodima međunarodnih kriza.
Da Kina svoje resurse posmatra kao instrument državne moći pokazalo se još prije petnaest godina kada je ograničila izvoz rijetkih metala prema Japanu. Međutim, posljednje mjere uvedene kroz restrikcije izvoza pojedinih ključnih elemenata i magneta dodatno su potvrdile da je riječ o sofisticiranom geopolitičkom alatu. Posljedice su bile trenutne, poremećaji u automobilskoj industriji, rast cijena strateških sirovina i zabrinutost u odbrambenim sektorima zapadnih država. U vremenu pojačanog rivalstva između Pekinga i Vašingtona, naročito oko Tajvana, tehnološke dominacije i razvoja vještačke inteligencije, rijetki metali postaju ono što je nafta predstavljala tokom većeg dijela dvadesetog vijeka, ključni instrument globalnog uticaja i političkog pritiska.
Odgovor Zapada već je vidljiv. Evropska unija ubrzano razvija programe za smanjenje strateške zavisnosti kroz nove rudarske projekte, razvoj kapaciteta za preradu i povećanje reciklaže kritičnih sirovina. Istovremeno, Sjedinjene Američke Države ulažu milijarde dolara u stvaranje strateških rezervi i jačanje domaće proizvodnje. Posebnu pažnju privlače nova nalazišta u Skandinaviji, Kanadi, Australiji i pojedinim afričkim državama, dok zemlje Bliskog istoka i Sjeverne Afrike sve ozbiljnije razmatraju ulazak u ovu geopolitički izuzetno važnu industriju.
Zbog svega navedenog, pitanje rijetkih metala više nije rudarska niti isključivo ekonomska tema. Ono postaje jedno od centralnih strateških pitanja savremenog međunarodnog poretka. Budući trgovinski tokovi, tehnološka konkurentnost država i struktura novih geopolitičkih savezništava u velikoj mjeri zavisiće od pristupa ovim resursima. Dok svijet ulazi u eru energetske tranzicije i tehnološke revolucije, moć se sve manje mjeri količinom nafte u rezervoarima, a sve više kontrolom nad mineralima skrivenim duboko ispod zemlje.
ETOportal / V.M.
