Dok Zemlja bilježi sve ekstremnije toplotne talase, iznad nje se razvija nova industrija sa hiljadama satelita i sve većim brojem lansiranja. Kada te letjelice završe svoj životni vijek, dio njihovog materijala vraća se kroz atmosferu. Naučnici su sada prvi put direktno izmjerili zagađenje nastalo upravo takvim povratkom. Pitanje više nije da li materijal iz svemirske industrije dospijeva u atmosferu, već koliko bi ga moglo biti u budućnosti i kakve bi posljedice mogao imati.
Kada govorimo o zagrijavanju planete, gotovo sva pažnja usmjerena je na ono što čovjek proizvodi na Zemlji – ugljen-dioksid, metan, industrijske emisije i posljedice sagorijevanja fosilnih goriva. Ali iznad naših glava nastaje potpuno nova vrsta ljudskog uticaja.
Zemljina orbita postaje sve prometnija. U njoj se nalaze aktivni sateliti, neaktivne letjelice, dijelovi raketa i različiti fragmenti nastali ranijim sudarima i raspadima. Dio tih objekata će prije ili kasnije ponovo ući u atmosferu.
Tada se događa ono što se uobičajeno opisuje jednostavnom riječju – sagorijevanje. Međutim, satelit ili raketni stepen ne nestaju bez traga.
Materijali se pri ekstremnom zagrijavanju raspadaju, isparavaju i ulaze u hemijske procese u gornjim slojevima atmosfere. Dio može preživjeti i pasti na površinu, dok se drugi pretvara u gasove i sitne čestice koje mogu ostati u atmosferi i biti prenošene vazdušnim strujanjima.
Falcon 9: trag rakete pronađen iznad Njemačke
Studija „Measurement of a lithium plume from the uncontrolled re-entry of a Falcon 9 rocket“, objavljena 19. februara 2026. u časopisu Communications Earth & Environment, predstavlja prvi direktni dokaz zagađenja gornje atmosfere nastalog ponovnim ulaskom svemirskog otpada.
Naučnici su pratili nekontrolisani povratak gornjeg stepena rakete Falcon 9, koji je 19. februara 2025. počeo da ulazi u atmosferu iznad Atlantika, zapadno od Irske.
Oko 20 sati kasnije, instrument za lasersko mjerenje atmosfere u njemačkom gradu Kühlungsbornu registrovao je oblak atoma litijuma na visini od oko 96 kilometara. Koncentracija litijuma bila je približno deset puta veća od uobičajene. Naučnici su zatim pomoću atmosferskih modela i mjerenja vjetra rekonstruisali putanju vazdušne mase. Rezultat je bio veoma upečatljiv: materijal je prešao oko 1.600 kilometara, od područja zapadno od Irske do sjeverne Njemačke.
Time je pokazano da se posljedice jednog povratka ne moraju zadržati iznad mjesta na kojem je letjelica počela da sagorijeva. Atmosfera ih može transportovati preko velikih udaljenosti. To potpuno mijenja način na koji treba posmatrati svemirski otpad.
Jedan satelit nije „jedna tačka“ na Zemlji
Ako satelit izgori iznad određenog dijela Atlantika, to ne znači da će sav njegov materijal pasti upravo tamo. Raspadanje se odvija duž putanje kroz atmosferu, na različitim visinama, dok se nastali materijali dalje kreću pod uticajem atmosferske cirkulacije. Zato nije moguće reći da jedan satelit „zagađuje površinu veličine GRADA“ ili nekog ostrva. Njegov trag može biti dug stotinama ili hiljadama kilometara, dok se pojedinačne čestice kasnije mogu još šire raspoređivati.
U slučaju Falcona 9, naučnici su uspjeli da povežu materijal registrovan iznad Njemačke sa povratkom koji se dogodio oko 1.600 kilometara dalje. I upravo je to ono što zabrinjava: problem nije lokalizovan na mjesto pada.
Šta se zapravo nalazi u tom materijalu?
Sateliti i raketni sistemi koriste aluminijum, litijum, titanijum i druge metale, kao i različite kompozitne materijale. Kada takvi materijali dospiju u gornju atmosferu, mogu nastati čestice i hemijska jedinjenja koja tamo prirodno postoje u mnogo manjim količinama.
Istraživanja posljednjih godina već su pronašla metalne tragove povezane sa svemirskim letjelicama u stratosferskim aerosolima. Pri ponovnom ulasku letjelica može nastajati aluminijum-oksid, odnosno glinica, a upravo su takve čestice predmet istraživanja zbog mogućeg uticaja na hemiju stratosfere i ozonski omotač.
Može li svemirski otpad zagrijavati Zemlju?
Ne postoji dokaz da je današnje globalno zagrijavanje posljedica svemirskog otpada. Dominantni uzrok savremenog zagrijavanja ostaju gasovi sa efektom staklene bašte nastali prvenstveno ljudskim aktivnostima na Zemlji. Ali to ne znači da je uticaj svemirske industrije zanemarljiv. Naprotiv.
Čestice koje dospiju u stratosferu mogu mijenjati način na koji atmosfera reaguje na Sunčevo i infracrveno zračenje. U zavisnosti od njihovog sastava, veličine i koncentracije, mogu doprinositi zagrijavanju ili hlađenju pojedinih slojeva atmosfere. Još važnije, mogu uticati na hemijske reakcije povezane sa ozonom.
Zato je pitanje koje naučnici postavljaju mnogo šire od običnog „da li se sateliti zagrijavaju dok padaju“.
Pitanje je šta ostaje iza njih.
Jedan povratak nije problem. Hiljade povrataka mogu biti
Danas je najvažnije upravo ono što će se događati u budućnosti. Broj satelita dramatično raste, a planiraju se ogromne satelitske konstelacije.
U radu objavljenom u časopisu Nature 3. decembra 2025. godine, autori Alejandro S. Borlaff, Pamela M. Marcum i Steve B. Howell sa NASA Ames Research Center analizirali su posljedice budućeg rasta megakonstelacija. Oni upozoravaju da bi broj satelita mogao biti višestruko veći nego danas i navode da bi kontinuirani povratak satelita mogao povećavati količinu aluminijum-oksida u stratosferi, uz moguće posljedice po ozon i klimatski sistem.
Autori pritom citiraju ranija modeliranja prema kojima bi veoma veliki broj ponovnih ulazaka mogao proizvesti globalne atmosferske temperaturne anomalije koje u određenim scenarijima dostižu i do 1,5 °C. Ali to je važno naglasiti: riječ je o modeliranom scenariju budućeg, veoma velikog obima satelitskih konstelacija, a ne o izmjerenom uticaju koji danas objašnjava globalno zagrijavanje.
Atmosfera već dobija materijal koji ranije nije dobijala u ovim količinama
Ono što je posebno važno jeste činjenica da sada možemo direktno da ga izmjerimo. Studija o Falconu 9 nije predviđanje.
Naučnici su stvarno registrovali litijumsku „perjanicu“ iznad Njemačke, izmjerili njenu koncentraciju i pomoću modela pokazali da se njena putanja poklapa sa putanjom raketnog stepena koji je ranije izgorio iznad Atlantika.
To je prvi put da je takva veza neposredno potvrđena posmatranjem.
A činjenica da je materijal prešao 1.600 kilometara za oko 20 sati pokazuje da gornja atmosfera nije izolovana od posljedica svemirskog saobraćaja.
Ozon, temperatura i hemija atmosfere – tri otvorena pitanja
Prvo pitanje je ozon.
Ako količina aluminijumskih i drugih čestica u stratosferi nastavi da raste, mogući su dodatni hemijski procesi koji bi mogli uticati na ozonski omotač.
Drugo je temperatura.
Čestice mogu mijenjati apsorpciju i rasipanje zračenja, pa u određenim uslovima mogu uticati na energetsku ravnotežu atmosfere.
Treće je dugoročno nagomilavanje.
Prirodna atmosfera ima sopstveni ciklus uklanjanja čestica. Ali ako čovjek počne da ih dodaje brže nego što se prirodnim procesima uklanjaju, njihov efekat može postati mjerljiv.
I upravo tu nastaje najveća nepoznanica. Ne znamo još gdje se nalazi granica nakon koje bi svemirski saobraćaj postao značajan faktor za atmosferu.
Ne vraća se samo otpad
Problem nije ograničen samo na stare satelite. Svaki novi satelit jednog dana mora završiti svoj životni vijek.
Ako se planiraju desetine hiljada novih letjelica, pitanje njihovog budućeg povratka mora se postaviti u trenutku kada ih šaljemo u orbitu, a ne kada počnu nekontrolisano da padaju.
To znači da buduća politika zaštite životne sredine možda neće obuhvatati samo fabrike, automobile, avione i elektrane. Moraće da obuhvati i orbitalni prostor. Jer ono što se tamo danas nalazi sutra može završiti u atmosferi.
Da li onda svemirski otpad objašnjava ove ekstremne vrućine?
Za takvu tvrdnju trenutno nema naučne osnove. Ali bilo bi jednako pogrešno reći da je problem potpuno beznačajan.
Imamo direktno mjerenje zagađenja iz jednog konkretnog povratka rakete. Imamo dokaz da se materijal može prenijeti najmanje 1.600 kilometara. Imamo sve veći broj satelita. Imamo istraživanja o aluminijum-oksidu, ozonu i mogućim atmosferskim efektima. I imamo scenarije koji upozoravaju da bi se uticaj mogao povećavati sa rastom satelitskih konstelacija.
Zato je možda prerano pitati: „Da li nas svemirski otpad već zagrijava?“
Mnogo ozbiljnije pitanje glasi: „Koliko svemirskog otpada i proizvoda njegovog sagorijevanja atmosfera može da primi prije nego što njegov uticaj postane veliki?“
To je pitanje na koje još nemamo odgovor. Ali sada znamo nešto što prije godinu dana nismo mogli da kažemo sa istom sigurnošću:
ono što čovjek ostavlja u svemiru može se vratiti u atmosferu, može putovati hiljadama kilometara i može biti direktno izmjereno.
A kako broj satelita raste, Zelena planeta će morati da počne da računa i ono što joj dolazi odozgo.
„Ne smijemo dozvoliti da nas vlastiti napredak jednog dana vrati tamo odakle smo krenuli – u pećinu kao dom i sa lukom i strijelom u rukama. Jer osvajanje svemira nema smisla ako pritom izgubimo planetu na kojoj smo rođeni.“
ETOporta/Redakcija Zelena planeta
