Agencija za sprečavanje korupcije (ASK) upozorila je da pojedina rješenja u novim zakonima o Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) i unutrašnjim poslovima nose ozbiljne koruptivne i institucionalne rizike, ocjenjujući da se ovim propisima proširuju ovlašćenja bez adekvatnog jačanja nezavisne kontrole i transparentnosti.
U dva odvojena mišljenja, objavljena na zvaničnom sajtu ASK-a, ukazuje se na široku diskreciju rukovodilaca bezbjednosnog sektora, koncentraciju moći i nedovoljno razvijene mehanizme unutrašnjeg i spoljnog nadzora. Iz Agencije smatraju da su upozorenja civilnog sektora bila opravdana, navodeći da su nova zakonska rješenja „korak unazad“ kada je riječ o sudskoj kontroli.
Zakoni o ANB-u i unutrašnjim poslovima usvojeni su 6. marta, uprkos brojnim kritikama opozicije i nevladinog sektora, koji su još od prošlog ljeta upozoravali da predloženi tekstovi daju prevelika ovlašćenja javnim i tajnim službama.
Širenje ovlašćenja ANB-a, bez jačanja kontrole
U analizi Zakona o ANB-u, ASK upozorava da nova rješenja značajno proširuju operativna ovlašćenja službe, uključujući korišćenje lažnih identiteta, osnivanje fiktivnih firmi, prikrivanje vlasništva i sprovođenje prikrivenih operacija, dok kontrola nad primjenom tih mjera ostaje dominantno u okviru izvršne vlasti.
Iz ASK-a ocjenjuju da takav model povećava rizik od zloupotreba i slabljenja zaštite ljudskih prava, posebno zbog široko definisanih kriterijuma poput „ugrožene nacionalne bezbjednosti“, koji ostavljaju prostor za različita tumačenja.
Agencija posebno problematizuje činjenicu da pravila za sprovođenje ovih mjera donosi direktor ANB-a uz saglasnost Vlade, što, kako navode, znači da kontrola ostaje unutar istog kruga izvršne vlasti.
„Širenje tajnih ovlašćenja bez proporcionalnog jačanja sudskog nadzora povećava rizik od zloupotreba, posebno imajući u vidu da su podaci o primjeni ovih mjera označeni stepenom tajnosti“, upozorava ASK.
Diskreciona ovlašćenja i rizik od zloupotreba
Jedan od ključnih rizika koje Agencija prepoznaje jeste široka diskrecija u odlučivanju, posebno kada je riječ o odobravanju mjera tajnog nadzora.
ASK upozorava da formulacije poput „osnova sumnje“ i „ugrožene nacionalne bezbjednosti“ nijesu dovoljno precizno definisane, što može dovesti do subjektivnog tumačenja, neujednačene prakse i potencijalnih zloupotreba.
U mišljenju se navodi da koncentracija odlučivanja u rukama jednog nosioca funkcije povećava izloženost političkom pritisku, neformalnim uticajima i selektivnom postupanju, čime se dodatno pojačava koruptivni rizik.
Kritike i na Zakon o unutrašnjim poslovima
Slične primjedbe ASK iznosi i na Zakon o unutrašnjim poslovima, posebno u dijelu koji se odnosi na kontrolu rada policije, bezbjednosne provjere i zapošljavanje policijskih službenika.
Agencija upozorava da ministar unutrašnjih poslova ima prevelika diskreciona ovlašćenja u imenovanju članova Etičkog odbora, komisija za bezbjednosne provjere i odlučivanju po pritužbama građana, što može otvoriti prostor za politički uticaj i arbitrarnost.
Posebno je problematizovana odredba prema kojoj „druge okolnosti koje lice čine nedostojnim za rad u policijskom zvanju“ mogu biti osnov za negativnu bezbjednosnu procjenu, jer ASK smatra da je riječ o previše otvorenoj normi koja ostavlja prostor za subjektivnu primjenu i moguće favorizovanje ili eliminaciju kandidata po neformalnim kriterijumima.
Agencija preporučuje izmjene zakona u pravcu jačanja nezavisnosti Komisije za provjeru bezbjednosnih smetnji, uz uvođenje jasnih i mjerljivih kriterijuma, veću transparentnost i uključivanje nezavisnih predstavnika.
Video nadzor, tajni podaci i javne nabavke pod lupom
ASK u oba mišljenja upozorava i na nedovoljno precizno uređene mehanizme kontrole tajnog i video nadzora, kao i na nejasne procedure čuvanja i uništavanja prikupljenih podataka i snimaka.
Agencija ocjenjuje da odsustvo jasnih sankcija i preciznih procedura može dovesti do neovlašćenog zadržavanja podataka, selektivne upotrebe i povrede prava građana.
Kritike se odnose i na oblast javnih nabavki i trošenja budžetskog novca, jer ASK upozorava da izuzimanje ANB-a i dijela policijskih nabavki iz sistema javnih nabavki i poreskih procedura značajno smanjuje transparentnost i mogućnost spoljne kontrole.
Takva rješenja, prema ocjeni Agencije, povećavaju rizik od favorizovanja dobavljača, netransparentnog trošenja javnih sredstava i zloupotrebe oznake povjerljivosti.
Preporuke za izmjene i usklađivanje sa evropskim standardima
U dokumentima koje potpisuje direktorica ASK-a Kristina Braletić, preporučuje se preciznije normiranje diskrecionih ovlašćenja, jačanje nezavisnih kontrolnih mehanizama, veći stepen transparentnosti i snažniji spoljni nadzor nad radom bezbjednosnog sektora.
ASK insistira da sporne odredbe budu usklađene sa preporukama Evropske komisije, GRECO-a, Venecijanske komisije i međunarodnim standardima u oblasti vladavine prava, zaštite ljudskih prava i borbe protiv korupcije.
ETOportal
