Vještačka inteligencija više nije samo alat za pisanje tekstova, obradu fotografija ili automatizaciju poslovanja, već sve ozbiljnije ulazi i u jedan od najosjetljivijih poslova svake države – kontrolu načina na koji se troši javni novac, a primjer iz Turske pokazuje koliko takav pristup može biti značajan.
Projekat turskog Ministarstva trezora i finansija, zasnovan na računovodstvu i naprednoj analitici podržanoj vještačkom inteligencijom, do sada je identifikovao više od dvije milijarde turskih lira, odnosno oko 36,2 miliona eura, javnih rashoda koji nose rizik da su neefikasni.
Riječ je o projektu koji je dio nove generacije infrastrukture za upravljanje javnim finansijama, a njegova suština nije samo u tome da se nakon potrošenog novca utvrdi gdje je nastao problem, već da se potencijalni rizik prepozna unaprijed, prije nego što javna sredstva budu nepotrebno ili neefikasno potrošena.
Tursko Ministarstvo trezora i finansija kroz Projekat računovodstva i napredne analitike podržanog vještačkom inteligencijom transformisalo je postojeći integrisani informacioni sistem za upravljanje javnim finansijama, poznat kao IPMMIS, u digitalnu platformu koja u procesima donošenja odluka koristi AI analizu, čime se kontrola javne potrošnje pomjera sa klasičnog naknadnog nadzora prema modelu u kojem se rizici pokušavaju prepoznati prije nego što prerastu u problem.
Sistem pritom nije mali eksperimentalni projekat, već infrastruktura koja obuhvata 497 javnih uprava, 95.000 jedinica potrošnje, 4.000 računovodstvenih jedinica i približno 400.000 korisnika, dok na godišnjem nivou obrađuje oko 150 miliona računovodstvenih evidencija, tri miliona obračuna plata i nadnica, 18 miliona dokumenata za platne naloge, 5,5 miliona elektronski potpisanih dokumenata i oko deset miliona elektronskih faktura.
Upravo količina podataka pokazuje zašto ovakvi sistemi postaju zanimljivi državnim institucijama, jer čovjek može kontrolisati određeni broj dokumenata i transakcija, ali kada se javne finansije mjere desetinama i stotinama miliona zapisa, vještačka inteligencija može mnogo brže uočavati obrasce koji bi u klasičnoj kontroli mogli ostati neprimijećeni.
Od pokretanja projekta, više od dvije milijarde turskih lira javnih rashoda označeno je kao potencijalno neefikasno, što je, prema navodima Ministarstva, ojačalo preventivni model kontrole usmjeren na ekonomičnije, efikasnije i djelotvornije korišćenje javnih resursa.
I tu dolazi još jedan zanimljiv rezultat projekta, koji nema direktne veze sa kontrolom novca, ali pokazuje koliko digitalizacija javne uprave može imati i ekološki efekat. Tokom 2025. i 2026. godine, zahvaljujući digitalnim finansijskim procesima, uštedjelo se oko 200 miliona stranica papira, što je, prema podacima projekta, doprinijelo smanjenju emisije od oko 5.000 tona ugljenika.
Turski primjer zato otvara mnogo šire pitanje od same tehnologije: ako vještačka inteligencija može da pregleda ogromne količine državnih finansijskih podataka, prepozna neuobičajene obrasce i upozori institucije gdje postoji rizik od neefikasne potrošnje, onda se u budućnosti kontrola javnog novca može sve više pomjerati sa pitanja „gdje je novac već potrošen?“ na mnogo važnije pitanje – „da li je trebalo da bude potrošen na taj način?“
U tome možda i leži jedna od najvažnijih uloga AI u javnom sektoru: ne da zamijeni čovjeka koji odlučuje o novcu građana, već da mu omogući da mnogo ranije vidi ono što bi bez obrade ogromne količine podataka možda primijetio tek kada bude kasno.
ETOportal/N.G.
