Nakon šumskih požara opasnost ne prestaje. Stručna analiza upozorava na eroziju, klizišta i bujične tokove te potrebu za postpožarnim monitoringom u Crnoj Gori.
Autor: mr Vojislav Marković
Šumski požar ne završava gašenjem posljednjeg plamena. Na opožarenim površinama tada počinje proces koji može trajati mjesecima i godinama, gubitak vegetacionog pokrivača, promjena strukture zemljišta i smanjenje sposobnosti tla da zadrži i upije vodu povećavaju mogućnost erozije, bujičnih tokova i, na određenim terenima, pojave klizišta i odrona. Evropska komisija navodi da se nakon požara erozija zemljišta procjenjuje i kroz intenzitet sagorijevanja i brzinu obnavljanja vegetacije, dok novija naučna istraživanja potvrđuju da su prvi periodi nakon požara posebno osjetljivi na intenzivne padavine.
.Poseban rizik nastaje kada se opožarene padine nalaze na strmom terenu, a potom budu izložene kratkotrajnim, ali veoma intenzivnim padavinama. U takvim uslovima voda može naglo da se sliva niz padinu, pokrene rastresiti materijal i formira bujični ili debrisni tok, odnosno tok velike koncentracije čvrstog materijala, koji može nositi zemlju, kamenje, granje i ostatke opožarene vegetacije. Koliko taj proces može biti razoran pokazala je tragedija koja je u oktobru 2024. godine pogodila Jablanicu i Konjic u Bosni i Hercegovini. U poplavama, klizištima i bujičnim tokovima život je izgubilo 19 ljudi na području Jablanice i pet na području Konjica, dok su u Jablanici uništena 49 stambena objekta, a 180 ih je oštećeno. Stručne analize ukazale su da je požar koji je nekoliko godina ranije zahvatio dio sliva Donje Jablanice doprinio propadanju vegetacionog i korijenskog sistema i smanjenju stabilnosti rastresitog materijala na strmim padinama. Požar, međutim, nije bio jedini uzrok katastrofe već se njegov uticaj kombinovao sa ekstremnim padavinama i drugim geomorfološkim procesima, što je dovelo do pokretanja razornog materijala.
Za Crnu Goru ovo pitanje ima poseban značaj zbog planinskog reljefa, velikog broja strmih padina, krškog terena i izloženosti ekstremnim vremenskim pojavama. Zato bi nakon većih požara trebalo preći sa pukog evidentiranja opožarene površine na sistematsku procjenu postpožarnog rizika. Prioritet moraju biti padine iznad naselja, saobraćajnica, vodovoda, dalekovoda i druge kritične infrastrukture. Na takvim lokacijama potrebno je kombinovati geološka i geotehnička ispitivanja, analizu slivova, procjenu erozije i savremeni monitoring putem satelitskih snimaka, dronova i terenskih mjerenja. Stručna literatura upravo preporučuje ciljano praćenje najugroženijih opožarenih područja, umjesto pretpostavke da će se teren sam od sebe dovoljno brzo stabilizovati.
Najvažnija poruka za Crnu Goru zato nije da će svaki požar proizvesti klizište, već da požar mijenja uslove pod kojima padina reaguje na narednu veliku kišu. Zbog toga se sanacija ne smije završiti uklanjanjem posljedica požara i sadnjom novog rastinja. Potrebno je procijeniti gdje voda može odnijeti sediment, gdje postoji opasnost od odrona i koje lokacije mogu ugroziti ljude i infrastrukturu. Naučni podaci pokazuju da postpožarna erozija može biti značajna i nakon prve godine, dok se povećan rizik od pojedinih oblika nestabilnosti može zadržati duže vrijeme. Crnoj Gori zato treba ozbiljan postpožarni program: mapirati rizične padine, pratiti njihovo stanje i intervenisati prije nego što prva velika kiša pokaže ono što je struka mogla predvidjeti.
