Dugotrajna suša i pad vodostaja upozoravaju na rizike za crnogorske rijeke, jezera i biodiverzitet. Šta država mjeri, koje mjere preduzima i šta traži EU kroz Poglavlje 27?
Autor : mr Vojislav Marković
Pad nivoa vode u Kaspijskom jezeru, jednom od najosjetljivijih velikih vodenih ekosistema na planeti, ponovo je otvorio pitanje koje više nije udaljena tema rezervisana za klimatske studije, šta se događa kada voda počne da nestaje brže nego što priroda može da obnovi vodni bilans? Naučna istraživanja upozoravaju da kombinacija viših temperatura, promijenjenog režima padavina i povećanog isparavanja može dugoročno dramatično promijeniti velike jezerske ekosisteme. Za Crnu Goru razmjera problema nije ista, ali je mehanizam upozorenja veoma sličan. Tokom ovogodišnjeg dugog sušnog perioda, pojedine rijeke i jezera izgubili su značajan dio uobičajenog vodnog potencijala, što nije samo pitanje vodosnabdijevanja ili proizvodnje električne energije. Kada vodostaj padne, mijenjaju se temperatura i hemijski sastav vode, smanjuje se kvalitet staništa, prekidaju se migracioni putevi i smanjuje prostor pogodan za mrijest i opstanak riba, vodozemaca, beskičmenjaka i biljnih vrsta. Drugim riječima, ono što građanima izgleda kao „plitka rijeka“ ili „praznije jezero“ za ekosistem može značiti potpuno drugačije uslove života. Naučne projekcije za Kaspijsko jezero upravo pokazuju koliko pad vodostaja može pogoditi staništa i biodiverzitet, posebno vrste vezane za plitke vode.
Naše pitanje zato nije samo koliko je vode ostalo, već ko mjeri posljedice i šta država radi prije nego što šteta postane nepovratna. U Crnoj Gori monitoring životne sredine sprovodi Agencija za zaštitu životne sredine, uključujući praćenje voda i biodiverziteta, dok je za upravljanje vodama nadležno Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede. Država je ove godine otvorila i javnu raspravu o ažuriranoj Strategiji upravljanja vodama do 2035. godine, dok je Vlada usvojila Nacionalnu strategiju biodiverziteta za period 2026–2031. sa akcionim planom do 2028. godine. Strategija biodiverziteta predviđa jačanje monitoringa, obnovu degradiranih ekosistema i donošenje odluka zasnovanih na naučnim podacima. To su važni koraci, ali pravo pitanje je njihova primjena na terenu: imamo li dovoljno mjernih stanica, kontinuiranih podataka i stručnog kadra da razlikujemo sezonsko kolebanje vodostaja od dugoročnog trenda? Imamo li planove za ekološki prihvatljive protoke kada rijeke uđu u ekstremno sušan period? I da li se podaci o vodama, biodiverzitetu, hidroenergiji, poljoprivredi i klimatskim projekcijama posmatraju zajedno, a ne svako u svom institucionalnom „fioci“? Sama država je 2026. priznala da su za Poglavlje 27 potrebni snažniji institucionalni kapaciteti: funkcionalna analiza pokazala je da je zadatak mnogo veći od pukog usvajanja evropskih propisa jer je potrebno obezbijediti institucije koje će ih svakodnevno sprovoditi.
Za Crnu Goru ovo postaje i evropsko pitanje. Poglavlje 27 – životna sredina i klimatske promjene koje obuhvata vodu, zaštitu prirode, biodiverzitet i klimatsku politiku, a evropska pravna tekovina u ovoj oblasti sadrži više od 200 ključnih propisa. Evropska komisija upravo insistira na tome da država ne samo usvoji zakone već obezbijedi njihovu primjenu, monitoring, administrativne kapacitete i ulaganja. Crna Gora je 2026. saopštila da je Poglavlje 27 u završnoj fazi i da će Natura 2000 i zaštićena područja biti jedan od ključnih testova spremnosti za njegovo zatvaranje. Ali klimatske promjene mijenjaju teren brže nego što se mijenjaju strategije. Ako suša postane učestalija i duža, pitanje više neće biti samo kako zaštititi određenu vrstu ili proglasiti novo zaštićeno područje, već kako upravljati vodom tako da istovremeno prežive ljudi, privreda i priroda. Zato bi država morala da ide korak dalje i da uspostavi sistem ranog upozoravanja za ekstremnu sušu, poveže hidrološke i biološke podatke, redovno procjenjuje stanje ključnih riječnih i jezerskih ekosistema i unaprijed definiše mjere za periode ekstremno niskih vodostaja. Kaspijsko jezero je možda daleko od Crne Gore, ali upozorenje koje stiže iz njegovog sve plićeg korita nije: kada voda počne da nestaje, posljedice se prvo vide u prirodi, a tek onda u statistikama i budžetima.
Izvori: Evropska komisija – Poglavlje 27 i izvještaji o Crnoj Gori; Vlada Crne Gore – Strategija upravljanja vodama do 2035. i Nacionalna strategija biodiverziteta 2026–2031; Agencija za zaštitu životne sredine – Program monitoringa životne sredine za 2026; Communications Earth & Environment – naučne studije o padu nivoa Kaspijskog jezera i posljedicama po ekosisteme.
