Više od deset stranih kompanija koje su koristile državne podsticaje već je napustilo Srbiju, dok su druge zatvorile pogone, smanjile proizvodnju ili najavile otpuštanja. Najnoviji primjer je njemački „Drekslmajer“, koji će do marta 2027. zatvoriti fabriku u Zrenjaninu. Ovaj trend ponovo otvara pitanje održivosti modela privlačenja investicija zasnovanog na državnim subvencijama, jeftinoj radnoj snazi i obećanim radnim mjestima.
Dolazak stranih investitora godinama je predstavljan kao jedan od važnih pokretača privrednog razvoja Srbije. Država je kompanijama nudila novčane podsticaje za zapošljavanje, ustupala zemljište, pomagala izgradnju proizvodnih pogona i odobravala poreske olakšice. Međutim, sve češće se postavlja pitanje šta se dešava kada takvi aranžmani isteknu, proizvodnja postane manje isplativa ili kompanije pronađu povoljnije lokacije.
Prema podacima koje je Insajder objavio u martu 2025. godine, više od deset stranih kompanija koje su dobijale državne subvencije već je napustilo Srbiju. Među njima su bili „Geoks“, „Džinsi“, „Gruner“, „Gelingер holding“, „Berteks“ i „Spilit“. Istovremeno, niz drugih kompanija najavio je zatvaranje pogona ili smanjenje broja zaposlenih.
Među najpoznatijim primjerima bili su „Beneton“, čije je zatvaranje pogona u Nišu pogodilo stotine radnika, „Džonson elektrik“, koji je najavljivao otpuštanja, kao i „Aptiv“ i „Jura“, kod kojih je takođe došlo do smanjenja broja zaposlenih. Tokom 2025. godine najavljena su i gašenja pogona kompanija „Kentaur“, „Leoni“, „Flender“ i „Trendteks“.
Subvencije nijesu garancija dugoročnog ostanka
Jedan od ključnih problema modela privlačenja investicija jeste činjenica da državna pomoć sama po sebi ne garantuje dugoročno poslovanje kompanije. Prema ranijim izvještajima, pojedine firme zatvarale su proizvodne pogone nakon isteka ugovornih obaveza prema državi, odnosno perioda tokom kojeg su morale da zadrže određeni broj zaposlenih.
Srbija je stranim investitorima više od 15 godina nudila subvencije koje su, prema podacima Insajdera, iznosile od 4.000 do 10.000 eura po radnom mjestu. Pojedine kompanije dobijale su i dodatne pogodnosti, uključujući zemljište, pomoć pri izgradnji fabrika i poreske olakšice.
Takva politika imala je određene efekte u periodu visoke nezaposlenosti, kada je otvaranje velikog broja radnih mjesta bilo jedan od prioriteta. Međutim, ekonomisti upozoravaju da su se podsticaji često usmjeravali ka radno intenzivnim djelatnostima sa relativno niskom dodatom vrijednošću, poput tekstilne industrije i proizvodnje auto-komponenti.
Kada se promijene tržišni uslovi, takve kompanije mogu relativno brzo da premjeste proizvodnju, posebno ukoliko im drugi regioni nude niže troškove ili povoljnije uslove.
Kriza auto-industrije dodatno ubrzava odlazak
Poseban problem predstavlja kriza evropske automobilske industrije. Proizvođači djelova, kablovskih instalacija i drugih komponenti zavise od narudžbi velikih automobilskih kompanija. Smanjenje proizvodnje, promjene u lancima snabdijevanja i prelazak na električna vozila utiču i na njihove dobavljače.
To je jedan od razloga koji se navode u slučaju njemačkog „Drekslmajera“, koji je u Zrenjaninu poslovao od 2008. godine.
Kompanija je u februaru 2025. najavila zatvaranje pogona, a tokom narednog perioda postojala je mogućnost da se proizvodnja nastavi kroz nove projekte u oblasti elektromobilnosti. Ipak, početkom novembra 2026. potvrđeno je da kompanija nije uspjela da obezbijedi novi projekat za fabriku.
Prema najnovijem obavještenju dostavljenom zaposlenima, postojeći projekti biće završeni do kraja januara 2027, dok je potpuno zatvaranje fabrike planirano do kraja marta iste godine. U pogonu je trenutno oko 1.100 zaposlenih, koji bi trebalo da dobiju otpremnine u skladu sa dogovorenim programom.
Ovaj slučaj posebno je značajan zbog obima nekadašnje proizvodnje. „Drekslmajer“ je u pojedinim periodima zapošljavao i više od 6.000 ljudi, a kompanija je ranije koristila državnu pomoć za zapošljavanje radnika.
Ko plaća cijenu odlaska investitora?
Posljedice zatvaranja fabrika ne završavaju se na broju radnika koji ostaju bez posla. U manjim sredinama, gdje je jedna fabrika često među najvećim poslodavcima, odlazak kompanije pogađa i lokalne dobavljače, trgovine, ugostiteljske objekte i druge djelatnosti koje zavise od prihoda zaposlenih.
Država, s druge strane, ostaje bez dijela poreskih prihoda i privredne aktivnosti koju su te kompanije stvarale. Istovremeno, postavlja se pitanje koliko su se javna sredstva uložena u subvencije dugoročno isplatila i da li je njihov efekat bio dovoljno analiziran.
Ekonomisti i predstavnici sindikata zato ukazuju na potrebu promjene pristupa: umjesto oslanjanja na broj novootvorenih radnih mjesta, veći značaj trebalo bi dati produktivnosti, tehnološkom razvoju, kvalitetu zaposlenja i dugoročnoj održivosti investicija.
Odlazak stranih kompanija ne znači da su državne subvencije uvijek bile bez efekta, niti da je svaki investitor došao isključivo zbog jeftine radne snage. Ipak, niz zatvaranja i smanjenja proizvodnje pokazuje koliko je rizično kada se privredni razvoj previše oslanja na kompanije čije poslovanje zavisi od državnih podsticaja i troškova rada.
Jer, kada se fabrika zatvori, ne odlazi samo kompanija. Ostaju radnici bez posla, lokalne zajednice bez važnog izvora prihoda i pitanje da li je novac poreskih obveznika zaista stvorio održivu privrednu vrijednost.
ETOportal
